وحید چاووش: حقیقت اربعین را باید در دل آدم‌ها جست‌وجو کرد

وحید چاووش مستندساز، در گفت‌وگو با ایرنا، درباره حس و تجربه شخصی خود از اربعین گفت: آن چیزی که سال‌هاست مردم را بعد از هزار و ۴۰۰ سال به کربلا می‌کشاند، همان چیزی است که این نام را زنده نگه داشته است. البته این فقط یک اسم نیست؛ خودِ امام حسین(ع) زنده است. اگر به تاریخ نگاه کنیم، بسیاری از آدم‌ها ۱۰۰یا ۲۰۰ سال بعد دیگر فقط بخشی از تاریخ هستند، اما امام حسین(ع) بعد از ۱۴ قرن همچنان انسان‌ها را به حرکت درمی‌آورد. من هم یکی از همین آدم‌ها هستم.

این مستندساز درباره آسیب‌هایی که ممکن است آثار مستند مرتبط با اربعین را تهدید کند، گفت: مسئله اصلی، فاصله گرفتن از آن احساسی است که واقعا درون مردم وجود دارد. اگر کسی بتواند آن احساس درست را که در سینه آدم‌ها وجود دارد، تصویر کند، اتفاقا رمز موفقیت اثر همین است. متاسفانه بسیاری از فیلم‌هایی که ساخته می‌شوند، با آن احساس واقعی فاصله دارند. ضعف بعضی آثار این است که نمی‌توانند آنچه را در درون آدم‌ها می‌گذرد، به تصویر بکشند.

کارگردان مستند «صبحی که نزدیک است» با اشاره به ضرورت تغییر نگاه فیلمساز به سوژه افزود: گاهی ممکن است فیلمساز از جایگاهی بیرونی به مردم نگاه کند؛ انگار خودش را در موقعیتی متفاوت و بالاتر از آن‌ها ببیند. در حالی که باید به میان جماعت رفت و کشف کرد که در قلب این آدم‌ها چه می‌گذرد. وقتی انسانی همه داشته‌هایش را برای امام حسین(ع) می‌گذارد، حتما حقیقتی در وجود او نهفته است. باید این حقیقت را شناخت، نه اینکه آن را با عنوان‌هایی مثل قشری‌گری یا نگاه عوامانه توضیح داد. باید دید چه چیزی در قلب این انسان وجود دارد که او را به این میزان از بخشش و ایثار می‌رساند.

شناخت سوژه، مهم‌ترین مسیر رسیدن به حقیقت

چاووش درباره ضرورت عبور مستندهای مذهبی از ثبت صرف مراسم و مناسک گفت: مستند نباید فقط به ثبت اتفاقات ظاهری محدود شود. برای رسیدن به لایه‌های انسانی و معنوی یک موضوع، نیاز به شناخت وجود دارد.

او با اشاره به مفهوم تحقیق در سینمای مستند افزود: تحقیق فقط تحقیق آکادمیک نیست. تحقیق میدانی یعنی همنشینی با آدم‌ها، شناختن آن‌ها و رسوخ در زندگی‌شان. وقتی این اتفاق بیفتد، ماجرا کاملا متفاوت می‌شود. وقتی آدم‌ها تو را بین خودشان بپذیرند، فاصله میان کارگردان، دوربین و سوژه به حداقل می‌رسد و آنجاست که اتفاقات مهمی رخ می‌دهد. این تجربه‌ای است که خودم هم همیشه تلاش کرده‌ام به آن برسم.

این فیلمساز توضیح داد: برای مثال، اگر وارد خانه کسی شده‌ام، تلاش کرده‌ام واقعا او را بشناسم، به او نزدیک شوم و او را درک کنم. وقتی به یک انسان نزدیک می‌شوم، درد او برای من هم تبدیل به مسئله می‌شود و نمی‌توانم بی‌تفاوت بمانم. همین نزدیکی و قرابت است که کمک می‌کند به لایه‌های پنهان‌تر زندگی آدم‌ها راه پیدا کنم؛ لایه‌هایی که معمولا در نگاه اول دیده نمی‌شوند.

سوژه‌هایی که باید درک کنیم

چاووش درباره روایت‌هایی از اربعین که کمتر در سینمای مستند دیده شده‌اند، گفت: به نظرم ما هنوز در شناخت مردم عراق و علاقه آن‌ها به امام حسین(ع) فاصله زیادی داریم. درواقع اگر دوباره بخواهم در این‌باره فیلم بسازم، باز هم سراغ عراقی‌ها می‌روم؛ سراغ آداب عزاداری، شیوه ابراز علاقه و ایثاری که در میان آن‌ها وجود دارد.

این مستندساز با اشاره به تجربه خود از حضور عراقی‌ها در مراسم اربعین گفت: چیزی که برای من قابل تامل است، این است که آن‌ها وقتی زیر خیمه امام حسین(ع) قرار می‌گیرند، بسیاری از اختلاف‌ها و دشمنی‌ها را کنار می‌گذارند. آنجا دیگر تمایزها کم‌رنگ می‌شود و خودشان را برادر یکدیگر می‌دانند. این روحیه را به‌خصوص در جنوب عراق، هرچه از مرکز فاصله می‌گیریم و به سمت بصره و مناطق جنوبی‌تر می‌رویم، بیشتر دیده‌ام. آن‌ها به خاطر نام سیدالشهدا(ع) بسیاری از اختلاف‌ها را کنار می‌گذارند.

وحید چاووش با مقایسه این تجربه با برخی اتفاق‌های داخلی گفت: گاهی حتی در هیات‌های خودمان اختلاف‌هایی شکل می‌گیرد؛ در حالی که این چیزی است که ما باید از آن‌ها(عراقی‌ها) یاد بگیریم؛ عشق، ایثار، بخشش و نوع نگاهشان به عزاداری. در فیلم‌هایم همیشه به این مسئله اشاره کرده‌ام که زبان من و زبان دوربینی که بدست دارم، در برابر حقیقتی که در دل مردم وجود دارد، الکن است و نتوانسته‌ام حق این واقعه را ادا کنم. رسیدن به آن حقیقت کار بسیار دشواری است و نیاز به تلاش فراوان دارد.

سینمای مستند؛ رسانه‌ای اثرگذار که کمتر دیده شده است

تهیه‌کننده مستند «سلام بر علی پسر موسی» درباره چالش‌های مستندسازی گفت: چالش را نمی‌توان از سینمای مستند در این کشور جدا کرد. در تولید مستند همواره با مسائل مختلفی مانند گرفتن مجوز، ارتباط با آدم‌ها و فراهم کردن شرایط تولید مواجه هستم. بنابراین چالش‌های موجود در تولید مستند در حوزه‌ی اربعین را موضوعی متفاوت از دیگر حوزه‌های مستندسازی نمی‌دانم؛ چالش‌های سینمای مستند، چالش‌های عمومی این سینماست.

این مستندساز در ادامه با اشاره به اهمیت سینمای مستند گفت: سینمای مستند بسیار قدرتمند است؛ به‌خصوص در حرکت‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی. سینمای داستانی جایگاه خودش را دارد، اما مستند می‌تواند واقعیت‌ها را ثبت کند و بر جامعه اثر بگذارد.

چاووش با انتقاد از کم‌توجهی به این حوزه افزود: سینمای مستند هنوز آن‌طور که باید شناخته نشده و از سوی مدیران فرهنگی مورد توجه قرار نگرفته است. همیشه به دوستانی که مسئولیت فرهنگی می‌گیرند پیشنهاد کرده‌ام فیلمی درباره اهمیت سینمای مستند ساخته شود و مدیران فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن را ببینند تا متوجه شوند این سینما چه ظرفیت بزرگی دارد.

وی تکید کرد: یک فیلم مستند محققانه و درست می‌تواند برای تاریخ ماندگار شود، در آموزش و فرهنگ نقش داشته باشد و در حوزه‌های مختلف اجتماعی اثرگذار باشد. گاهی تاثیر یک فیلم مستند می‌تواند بیشتر از هزاران جلسه و گفت‌وگو باشد.

چاووش در پایان گفت: سینمای مستند عرصه بسیار مهمی است، اما متسفانه هنوز ارزش واقعی آن شناخته نشده است.