ایران در قلب سازوکار جدید آتش‌بس لبنان؛ تشکیل «واحد کنترل منازعه» با مشارکت تهران

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، یکی از مهم‌ترین بندهای بیانیه پایانی نشست بورگن‌اشتوک در ساحل دریاچه لوسرن که توسط قطر و پاکستان صادر شد، جمله مربوط به نظارت بر آتش‌بس در لبنان بود. در این بیانیه آمده‌بود: «همچنین طرف‌ها با ایجاد یک «واحد کنترل منازعه» میان خود و جمهوری لبنان، با تسهیل‌گری میانجی‌ها، موافقت کردند تا پایبندی به توقف عملیات نظامی در لبنان مطابق با مفاد یادداشت تفاهم تضمین شود.»

رسانه‌های عبری زبان خبر داده‌اند که دولت آمریکا به رژیم اسرائیل پیام داده‌است که پس از این دور از مذاکرات و برای حفظ تفاهم پایان جنگ، دوران چک سفید امضا برای اقدام اسرائیل در جنوب لبنان به پایان رسیده‌است و ارتش اسرائیل صرفا از دیدگاه واشنگتن حق دارد که به تهدیدهای بلافاصله و مستقیم پاسخ دهد.

از زمان اعلام آتش‌بس در تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ و حتی پس از نهایی شدن متن تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای پایان جنگ میان ایران و آمریکا در ۲۵ خرداد ۱۴۰۵، مهم‌ترین مورد اختلافی میان تهران و واشنگتن، اجرای کامل آتش بس و پس از آن بند یک تفاهم‌نامه و به ویژه «پایان قطعی جنگ در تمامی جبهه‌ها به شمول لبنان» بود.

تهران تاکید داشت که تا پیش از اجرای این بند از تفاهم‌نامه و توقف تجاوزهای رژیم اسرائیل علیه لبنان، وارد فرآیند مرحله بعد، یعنی مذاکرات ۶۰ روزه برای توافق جامع در مورد پرونده هسته‌ای ایران و تحریم‌های ضد ایرانی نخواهد شد.

گفت‌وگوهای هفته جاری در سوئیس با این هدف انجام شد که دو طرف راهکارهایی برای حل و فصل این اختلاف‌ها پیدا کنند و به نظر می‌رسد که نتیجه مباحث در بورگن‌اشتوک، تشکیل یک ساز و کار نظارتی جدید باشد که چهار طرف حاضر در مذکرات، یعنی ایران، آمریکا، قطر و پاکستان در آن مشارکت دارند. آمریکا پذیرفته است که رژیم اسرائیل در این چارچوب نظارتی هیچ نقشی نداشته‌باشد.

پاداش تلاش تهران

تعهد واشنگتن به پذیرش نقش ایران در نظارت بر رعایت آتش‌بس در لبنان، نتیجه پافشاری جمهوری اسلامی ایران بر پایان جنگ در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان بود. رژیم اسرائیل از زمان اعلام آتش‌بس ۱۹ فروردین تلاش و لابی بسیاری انجام داد که بتواند جبهه لبنان را از دیگر جبهه‌های جنگ جدا کند.

با این حال تهران از همان ابتدا بر گنجاندن نام لبنان در بیانیه نخست‌وزیر پاکستان برای پایان جنگ اصرار کرده‌بود و به گفته وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران «نقض آتش‌بس در یک جبهه» را «نقض آتش‌بس در تمامی جبهه‌ها» تلقی می‌کرد.

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در مصاحبه‌ای تاکید کرده‌بود: «لبنان در این جنگی که توسط آمریکا و اسرائیل به ما تحمیل شد هزینه داده است و ما هرگز مردم لبنان را فراموش نمی‌کنیم؛ دوستان ما در لبنان که در این جنگ هدف قرار گرفتند. و حتماً از نظر ما یک سرنوشت واحد برای پایان این جنگ در ایران، منطقه و لبنان وجود خواهد داشت. یعنی یا جنگ در هر دو جا تمام می‌شود یا در هر دو جا ادامه پیدا می‌کند.»

نزدیک به سه هفته پیش زمانی که اسرائیل با نقض فاحش آتش‌بس در لبنان اقدام به حمله به ضاحیه بیروت کرد، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بلافاصله ضربه نظامی قدرتمندی به اسرائیل وارد کردند. این تبادل آتش با دخالت رئیس جمهور آمریکا و اعلام پایان حملات اسرائیل به بیروت و تعهد به تکرار نشدن چنین حملاتی، پایان یافت. با این حال تهران تاکید کرد که اگر چنین نقضی تکرار شود، مجددا با اقدام گسترده نظامی به آن واکنش نشان خواهد داد. واشنگتن پس از آنکه دریافت تهدید تهران معتبر است، تلاش‌های خود را برای جلوگیری از اقدام اسرائیل تشدید کرد.

هر چند برخی مقام‌های لبنان با بیان ادعاهایی در مورد تلاش ایران برای پایان جنگ در لبنان، مدعی شده‌بودند که ایران قصد دارد لبنان را به عنوان اهرم فشار برای کسب امتیازهای بیشتر در مذاکرات قرار دهد، نتیجه مذاکرات بورگن‌اشتوک و تشکیل ساز و کار نظارت بر آتش‌بس در لبنان، نشان داد که تهران هیچ برنامه‌ای برای قربانی کردن لبنان برای منافع خود ندارد و با جدیت به دنبال پایان جنگ، تجاوز و اشغال‌گری علیه این کشور است.

تشکیل «واحد کنترل منازعه» با مشارکت ایران، آمریکا و لبنان علاوه بر افزایش شانس تثبیت آتش‌بس، نشانه‌ای از پذیرش نقش رسمی ایران در معادلات امنیتی لبنان و تلاش برای ایجاد چارچوبی جدید جهت مدیریت بحران‌های منطقه‌ای است. از سوی دیگر همکاری غیرمستقیم یا هماهنگی در چنین ساختارهایی می‌تواند به کاهش احتمال سوءبرداشت‌های میدانی و کنترل بهتر تنش‌ها کمک کند؛ موضوعی که برای ثبات لبنان و امنیت منطقه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وحشت در تل‌آویو

به نوشته رسانه‌های عبری زبان بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم اسرائیل پس از اینکه متوجه توافق برای تشکیل چنین ساز و کاری از سوی تهران و واشنگتن شد، دچار «وحشت» شد. شبکه ۱۲ تلویزیون اسرائیل در گزارشی نوشته‌است که بلافاصله پس از اعلام این خبر، نتانیاهو لابی خود در واشنگتن را برای مقابله با پیشرفت تشکیل چنین ساز و کاری فعال کرده‌است.

بر اساس گزارش باراک راوید، خبرنگار اسرائیلی، ران درمر، متحد نزدیک نتانیاهو که ارتباطات قوی در واشنگتن دارد، مامور شد تا علیه این ابتکار لابی کند. این خبرنگار اسرائیلی به نقل از منابع بدون نام خود نوشته‌است که پیام دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در شبکه‌های اجتماعی که ایران به از سرگیری جنگ در صورت مهار نکردن حزب‌الله تهدید می‌کرد، نتیجه همین لابی‌ها و فشارها از طرف متحدان نتانیاهو بود.

ساز و کاری برای پایان جنگ به جای «فلج کردن حزب‌الله»

یکی از ویژگی‌های مهم ساز و کار اعلام شده جدید این است که نه تنها با هدف دخالت در امور داخلی لبنان تشکیل نشده‌است بلکه تنها هدف آن پایان جنگ و اشغال‌گری در لبنان است.

به نوشته کانال ۱۲ اسرائیل منابع اسرائیلی ادعا می‌کنند توافق جدید میان آمریکا و ایران درباره لبنان، تفاهم قبلی حاصل‌شده میان دولت نتانیاهو و دولت بایدن در سال ۲۰۲۴ را که مورد تایید دولت جدید ترامپ نیز قرار گرفته بود، مخدوش می‌کند. بر اساس توافق آتش‌بس لبنان در نوامبر ۲۰۲۴ که با میانجی‌گری دولت بایدن به دست آمد، اسرائیل حق اقدام علیه تهدیدات فوری و نوظهور از سوی حزب‌الله را برای خود محفوظ دانسته بود. اما طبق شرایط فعلی، به نظر می‌رسد آزادی عمل اسرائیل تنها به «تهدیدات فوری» محدود شده است.

این رسانه اسرائیلی می‌نویسد: مکانیسم نظارتی دوران بایدن بر هماهنگی جهت برچیدن زیرساخت‌های نظامی حزب‌الله در جنوب لبنان تمرکز داشت، در حالی که مکانیسم جدید بر جلوگیری از اصطکاک بین ارتش اسرائیل و حزب‌الله متمرکز خواهد بود.

تثبیت نقش طرف‌های منطقه‌ای در نظارت بر آتش‌بس لبنان

در پنج دهه گذشته، آمریکا و فرانسه، همواره خود را به عنوان تنها مسئولان نظارت بر کاهش تنش در جنوب لبنان معرفی می‌کردند و علاوه بر استفاده از نفوذ دیپلماتیک، حتی با حضور مستقیم نظامی، مدعی تلاش برای کاهش تنش در جنوب لبنان بودند.

با این حال تجربه چند دهه‌ای ثابت کرد که حضور فرانسه و آمریکا در جنوب لبنان، تنها ابزاری برای کنترل مقاومت لبنان و تضعیف ارتش لبنان برای آزادی عمل اسرائیل در اقدام نظامی و اشغال‌گری در این کشور است.

شبکه ۱۲ تلویزیون اسرائیل با اشاره به توافق ۲۰۲۴ اسرائیل و دولت بایدن می‌نویسد: «در حالی که مکانیسم نظارتی قبلی بر آتش‌بس شامل اسرائیل، لبنان، ایالات متحده و فرانسه بود، این بار اسرائیل عضو مستقیم این سازوکار نیست اما ایران هست.»

تشکیل «واحد کنترل منازعه» را می‌توان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیک مذاکرات اخیر درباره تثبیت آتش‌بس در لبنان دانست. این سازوکار از یک سو آینه پذیرش نقش رسمی ایران در روند نظارت بر اجرای آتش‌بس و مدیریت تنش‌ها در لبنان است و از سوی دیگر نشان می‌دهد که موضوع پایان جنگ در لبنان به بخشی جدایی‌ناپذیر از تفاهم‌های گسترده‌تر میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

ویژگی مهم این سازوکار، حضور بازیگران منطقه‌ای در کنار طرف‌های بین‌المللی و تمرکز آن بر تثبیت آتش‌بس و جلوگیری از بازگشت درگیری‌هاست. همچنین کنار گذاشته شدن اسرائیل از عضویت مستقیم در این چارچوب، در مقایسه با سازوکارهای پیشین، تغییری قابل توجه در شیوه مدیریت تحولات جنوب لبنان محسوب می‌شود.

با حضور ایران در این ساز و کار، دیگر نظارت بر آتش‌بس تنها به معنای تامین امنیت رژیم اسرائیل و ایجاد زمینه برای توسعه‌طلبی و اشغال‌گری رژیم نخواهد بود، بلکه آتش‌بس ابزاری برای پایان قطعی جنگ در جنوب لبنان است. همزمان قرار گرفتن بازیگران موثر منطقه‌ای و بین‌المللی در کنار دولت لبنان این امید را تقویت می‌کند که روند مدیریت بحران از حالت مقطعی خارج شده و به سمت ایجاد سازوکارهای پایدار امنیتی حرکت کند.

در مجموع، اگر این سازوکار بتواند به کاهش تنش‌ها و جلوگیری از نقض آتش‌بس کمک کند، هم زمینه را برای ثبات بیشتر لبنان فراهم خواهد کرد هم می‌تواند الگوی جدیدی از مشارکت بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی در مدیریت بحران‌های خاورمیانه ارائه دهد.