فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در عصر دیجیتال متحول شده است

زینب خلفی روز دوشنبه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا افزود: اکنون فضای مجازی به‌طور معنادار هم الگوی دسترسی به کتاب را گسترش داده و هم رقابت شدیدی بر سر توجه ایجاد کرده که مطالعه عمیق را تحت فشار گذاشته است.

وی اضافه کرد: در ایران اگرچه نشر دیجیتال در حال رشد است، اما سهم کتاب دیجیتال از بازار بسیار پایین گزارش شده آنچنانکه به‌نقل از معاون مرکز ملی فضای مجازی، متوسط نفوذ کتاب دیجیتال در جهان حدود ۱۳ درصد است اما در ایران کمتر از یک درصد عنوان شده که فاصله زیرساختی، حقوقی و فرهنگی در مورد کتابخوانی دیجیتال را نشان می دهد.

این نویسنده کتاب با بیان اینکه همزمان، موج پویش‌های برخط و رویدادهای ترویجی (هفته کتاب، نذر فرهنگی اهدای کتاب و پیاده‌راه کتاب) با اتکا به شبکه‌های اجتماعی توانسته‌اند توجه عمومی به کتاب را در بازه‌های زمانی مشخص بالا ببرند، گفت: در لایه اجتماعی، شبکه‌سازی مردم‌محور و کنش جمعی به کمک فضای مجازی، برخی پویش‌های کتابخوانی را به موفقیت‌های خوبی رسانده است.

وی اظهار داشت: نمونه‌ای گزارش‌ شده از چاپ گسترده و توزیع یک عنوان در قالب پویش با اتکا به هیات ها و کنشگران فرهنگی نشان می‌دهد رسانه‌های اجتماعی می‌توانند زنجیره کشف، انگیزش و مشارکت را فعال کنند.

خلفی با بیان اینکه از سوی دیگر، گزارش‌های تحلیلی داخلی درباره «کتابخوانی در دنیای دیجیتال» بر این نکته تاکید می‌کنند که جذابیت کتاب برای نسل جوان در صورتی حفظ می‌شود که تجربه خواندن با ابزارهای دیجیتال و روایت اجتماعی پیوند بخورد، افزود: در کل اثر فضای مجازی قابل‌ توجه و دوگانه است، دسترس‌پذیری و مشارکت را افزایش داده، اما در نبود زیرساخت‌ها و سیاست‌های مکمل، عمیق‌خوانی و شرایط اقتصادی، نشر سنتی را تحت فشار گذاشته است.

باشگاه‌های کتابخوانی برخط راهی به سوی گسترش کتابخوانی

وی با بیان اینکه سهم پایین کتاب دیجیتال در ایران نسبت به میانگین جهانی، شاخصی از شکاف دسترسی، تجربه کاربری و مدل‌های کسب‌وکار در نشر الکترونیک است، گفت: علاوه بر این، نصب و استفاده از نرم افزارهای کتابخوان داخلی مانند کتاب راه، طاقچه و فیدیبو نیازمند حمایت حقوقی و اقتصادی پایدار است.

خلفی با اشاره به الگوریتم‌ها و رفتار رسانه‌ای و برجسته‌سازی محتوای کوتاه، اظهار داشت: الگوریتم‌ها مصرف زودبازده را تقویت می‌کنند و بر مدت زمان مطالعه اثر می‌گذارند.

این نویسنده کتاب گفت: نهادهای آموزشی و باشگاه‌های کتابخوانی برخط و طرح‌ های دانشجویی (مثل «کتاب فصل» با چرخه معرفی مسابقه در هر فصل) نشان‌ دهنده نهادینه‌شدن مسیرهای کشف و گفت‌وگوی جمعی پیرامون کتاب در بسترهای دیجیتال است.

وی با اشاره به سواد رسانه‌ای و گروه‌های هدف شامل دانش‌آموزان و دانشجویان، اضافه کرد: مطالعات و کنفرانس‌های داخلی درباره راهکارهای ارتقای فرهنگ مطالعه در مدارس بر نقش سواد اطلاعاتی، الگوهای مدرسه‌ای و پیوند فناوری با خواندن تاکید دارند.

به گفته خلفی، این شاخص‌های کلیدی برای کیفیت مواجهه نسل جوان با کتاب در عصر شبکه های دیجیتال و فضای مجازی موثر هستند و در کل ترکیب شاخص‌های نفوذ دیجیتال، شدت کنش اجتماعی برخط و حضور نهادی در رویدادهای ترویجی، تصویری چندبُعدی از اثر فضای مجازی بر فرهنگ مطالعه ارائه می‌کند.

تداوم فرهنگ مطالعه در قالب ترکیبی

وی با بیان اینکه نمونه‌های داخلی مانند «کتاب فصل» در دانشگاه‌ها که هر فصل یک چرخه معرفی مسابقه راه می‌اندازد و باشگاه‌های برخط که محدودیت‌های زمان و مکان را دور می‌زنند، نشان می‌دهد مطالعه در قالب‌های اجتماعی-دیجیتال بازآفرینی شده است، گفت: رویدادهای ملی مانند هفته کتاب و نذر فرهنگی فضای مجازی در سطح کلان تایید می‌کند که نهادها نیز در حال انطباقند و ترویج را به زبان شبکه‌ها پیش می‌برند.

خلفی افزود: همزمان، چالش تمرکز و عمق‌خوانی واقعی‌تر شده است و در این میان، پژوهش‌های داخلی درباره پیامدهای رسانه‌ها بر کنش اجتماعی و هویت فرهنگی، به گذار از الگوهای سنتی و تعادل تازه در مصرف محتوا اشاره دارند.

وی یادآور شد: این گذار اگر با سواد رسانه‌ای و حمایت از نشر دیجیتال همراه شود، می‌تواند به پایداری خواندنِ عمیق در کنار تجربه‌های کوتاه‌مدت رسانه‌ای منجر شود بنابراین فرهنگ مطالعه ادامه می یابد، اما باید در قالبی ترکیبی، چاپی، دیجیتال و اجتماعی باشد.