درسی از نماز خوف امام حسین (ع) در روز عاشورا

ایرنا – امروز یکشنبه ۱۵ تیر برابر با دهم محرم و عاشورای حسینی است؛ روزی که خون بر شمشیر پیروز شد و امام حسین (ع) برای امر به معروف و نهی از منکر با یزید و یزیدیان جنگید و جان خود را فدا کرد تا بندگان را از نادانی و سرگردانی گمراهی نجات دهد.

شاید بتوان گفت نماز سیدالشهدا در روز عاشورا هم یکی از همان نشانه‌های نجات مردم برای رهایی از گمراهی و جهالت مردم بود. نماز ظهر عاشورای امام حسین(ع) برای این بود که به مسلمانان یاد دهد اقامه نماز بر هر چیزی ارجح است؛ چه کار و تلاش روزانه، چه جلسه و برنامه و چه کار اداره و خانه. البته مشروط بر این که باعث تضییع حق‌الناس نشود. البته اهمیت برپایی نماز اول وقت و نماز جماعت در هر شرایطی از دیگر درس‌های نماز خوف سیدالشهدا (ع) است.

نمونه ای از این نماز اول وقت هفته پیش در میدان آزادی تهران برگزار شد که مردم در تشییع باشکوه کاروان شهیدان اقتدار با شنیدن صدای اذان خود را به مساجد رساندند یا در گوشه و کنار میدان آزادی در صف نماز جماعت قرار گرفتند و عهد و پیمان خود را با ۶۰ شهید اقتدار محکم کردند.

نمازی که سیدالشهدا(ع) در روز عاشورا برپا کردند، نماز خوف بود؛ یک نماز دو رکعتی، مثل نماز شکسته. یعنی نمازی که در شرایط جنگی خوانده می شود. نحوه خواندن این نماز در آیه ۱۰۲ سوره نساء آمده است و مفسران در شان نزول این آیه گفته اند «هنگامی که پیامبر (ص) با عده‌ای از مسلمانان به عزم مکه وارد سرزمین حدیبیه شدند و جریان به گوش قریش رسید، خالد بن ولید به سرپرستی یک گروه ۲۰۰ نفری برای جلوگیری از پیروزی مسلمانان به سوی مکه در کوه‌های نزدیک مکه مستقر شد. رسول خدا (ص) هنگام ظهر نماز را با مسلمانان به جماعت ادا کردند. خالد از مشاهده‌ این صحنه در فکر فرو رفت و به نفرات خود گفت در موقع نماز عصر باید از فرصت استفاده کرده و با یک حمله‌ برق آسا و غافلگیرانه در حال نماز کار مسلمانان را یکسره کنند». در این هنگام این آیه‌ نازل شد و دستور نماز خوف را که از هر حمله‌ غافلگیرانه‌ای جلوگیری می‌کند، به مسلمانان داد.

مرحوم مهدی پیشوایی در جلد اول کتاب تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا(ع) با بیان این که کیفیت نماز خوف حضرت را برخی مقتل‌ها، مختصر و برخی دیگر با جزئیات بیشتر نقل کرده‌اند، نوشت: نماز خوف نمازی است که در جنگ و در شدت و سختی که نمی‌توان نماز را با تمام شروط و به طور کامل به جا آورد، خوانده می شود.

وی افزود: کیفیت نماز خوف به صورت جماعت بدین گونه است که رزمندگان مسلمان دو گروه می‌شوند؛ یک گروه در برابر دشمن قرار می‌گیرند و به دفاع می‌پردازند و گروه دیگر (در نماز دو رکعتی) رکعت اول را با امام جماعت می‌خوانند. امام در رکعت دوم، قیام را طولانی می‌کند و رزمندگان، رکعت دوم را به سرعت می‌خوانند و پس از فراغ از نماز، جای گروه مدافع را می گیرند. گروه مدافع، رکعت اول نماز را با رکعت دوم امام نماز امام می خوانند و رکعت دوم خود را به جای می‌آورند. طبق روایتی از امام صادق (ع)، پیامبر (ص) در جنگ ذات‌الرقاع، نماز خوف را به همین کیفیت خواندند. (صفحه ۷۸۵)

امام حسین (ع) نیز نماز خوف خواندند ولی دشمنان آن ها را محاصره کرده بودند و به همین دلیل سیدالشهدا(ع) به دو نفر از یارانش، زهیر بن قین و سعید بن عبدالله حنفی امر فرمود که با نیمی از یاران، جلوی امام و نمازگزاران بایستند و مراقب دشمن باشند. سپس امام با نیمی دیگر از یاران نماز خوف خواندند. در هنگام نماز تیری از جانب دشمن به سوی امام پرتاب شد و سعید بن عبدالله جلو آمد و خود را هدف تیر قرار داد و تا پایان نماز به روایتی ۱۳ تیر بر بدنش خورد تا این که بر زمین افتاد و به شهادت رسید.

نماز به عنوان نخستین مورد از فروع دین است ولی تفاوت آن با سایر فروع در این است که در هیچ شرایطی از انسان ساقط نمی شود؛ مگر در مواردی که در احکام فقهی آمده است. اگر کسی توان روزه گرفتن نداشته باشد یا مریض باشد، نباید روزه بگیرد؛ اگر کسی شرایط پرداخت خمس را نداشته باشد، این واجب الهی از گردن او ساقط می شود و اگر کسی استطاعت نداشته باشد، حج بر گردن او نخواهد بود تا زمانی که استطاعت پیدا کند.

در رساله های مراجع تقلید درباره اهمیت نماز به این مساله اشاره شده است. مثلا در رساله آموزشی که مطابق با فتاوای رهبر انقلاب منتشر شده، آمده است: نمازهای روزانه‌ ای که در پنج نوبت خوانده می‌شود از واجبات بسیار مهم شریعت اسلامی بوده و بلکه ستون دین است و ترک یا سبک شمردن آن شرعاً حرام است. نماز در هیچ حالی ترک نمی‌شود حتی در حال جنگ. بنابراین رزمنده‌ای که در جبهه به علت شدت درگیری قادر بر قرائت فاتحه یا سجده و یا رکوع نباشد، باید به هر نحوی که برایش امکان دارد نماز بخواند و اگر قادر بر انجام رکوع و سجده نیست، ایما و اشاره به جای رکوع و سجود کافی است.

بیماران نیز در هر شرایطی باشند، مکلف به خواندن نمازهای واجب خود هستند و طبق فتاوای مراجع کسی که می‌تواند ایستاده نماز بخواند، اگر بترسد که به واسطه‌ ایستادن، بیماری یا ضرر دیگری به او برسد، می‌تواند نشسته نماز بخواند و اگر در نماز نشسته نیز همین ترس باشد، می‌تواند خوابیده نماز بخواند.

کسی که بر اثر ابتلا به بیماری قادر به تکلم نیست، ولی حواس سالمی دارد، اگر نمازش را با اشاره بخواند صحیح است و کسی که به خاطر بیماری و امثال آن نمی‌تواند به اندازه‌ گفتن سه سُبْحَانَ اللهِ در حال رکوع بماند، کافی است که یک مرتبه سُبْحَانَ اللهِ بگوید و اگر فقط یک لحظه می‌تواند در حال رکوع باشد، احتیاط واجب آن است که ذکر را در همان لحظه شروع کند و در حال سر برداشتن تمام کند.

در احکام قضای نماز نیز آمده است: هر کس نماز واجب را در وقت آن ترک کند، باید قضای آن را به جا آورد، هر چند در تمام وقت نماز خواب بوده یا به واسطه‌ بیماری یا مستی، نماز را نخوانده باشد اما کسی که در تمام وقت بی‌هوش بوده و بی هوشی به اختیار او نبوده، قضا بر او واجب نیست.

رهبر انقلاب در پاسخ به این سوال که «کسی که بیهوش شده و یک یا چند نماز را در حال بیهوشی بوده است، آیا قضای نمازها بر او واجب است؟» پاسخ دادند: اگر مکلف در تمام وقت نماز بدون اختیار بیهوش شده باشد، قضای نماز واجب نیست؛ اما اگر بیهوشی اختیاری باشد، مثل اینکه برای عمل جراحی یا هدف دیگری برای بیهوشی رضایت داده باشد، بنا بر احتیاط واجب باید نماز را قضا کند.

آلزایمر نیز یکی از مسائلی است که مراجع تقلید، حکم آن را برای نماز بیان کرده اند. اگر بیماری آلزایمر به اندازه ای باشد که حکم جنون داشته باشد، چیزی بر او واجب نیست.

بیشتر مراجع در پاسخ به این سوال که «کسی بیماری آلزایمر داشته و اکنون فوت کرده آیا نماز و روزه بر او واجب بوده است؟ وظیفه‌ ما در این‌باره چیست؟» نوشته اند «اگر به حدّی که عنوان جنون بر آن صدق کند نرسیده، نماز و روزه بر او واجب بوده است و در صورتی که از او نماز و روزه فوت شده، قضای آن بر عهده پسر بزرگ‌تر می‌باشد؛ مگر آن‌که نسبت به آن وصیّت کرده باشد و از ثلث مال او هم تجاوز نکند که در این صورت می‌توانید برای این کار شخصی را اجیر کنید».